Tại Đồng bằng sông Cửu Long và Đông Nam Bộ, cam, quýt, bưởi, chanh là những nhóm cây ăn quả mang lại giá trị kinh tế cho nhiều nhà vườn. Trong quá trình chăm sóc, sự chú ý thường tập trung vào giai đoạn cây ra hoa, đậu trái và nuôi trái. Tuy nhiên, năng suất của một vụ không chỉ được quyết định ở những trái đang hiện diện trên cây. 

Rễ khỏe là nền tảng duy trì sức sống vườn cây

Bộ rễ tốt là yếu tố quan trọng giúp cây có múi hấp thu nước, dinh dưỡng và duy trì sức sinh trưởng ổn định. Khi rễ yếu, thối hoặc thiếu oxy trong thời gian dài, cây không chỉ hấp thu dinh dưỡng kém mà còn dễ biểu hiện vàng lá, rụng lá, suy cành và giảm khả năng nuôi trái.

Một trong những vấn đề thường gặp là vàng lá thối rễ. Bệnh có thể do nhiều tác nhân gây ra như Fusarium sp., Pythium sp., Phytophthora sp., Rhizoctonia sp. và tuyến trùng chích hút. Tuyến trùng tạo vết thương trên rễ, làm suy giảm sức chống chịu của cây, từ đó tạo điều kiện cho nấm bệnh xâm nhập và gây hại nặng hơn.

Dấu hiệu ban đầu thường xuất hiện trên lá: gân lá già vàng nhạt, phiến lá chuyển vàng cam, lá dễ rụng khi gặp gió hoặc khi rung nhẹ thân cây. Khi đào kiểm tra, rễ dưới cành bị bệnh thường hóa nâu, thối, tuột vỏ; rễ nhỏ bị hại trước rồi lan dần đến rễ lớn, đôi khi có thể xuất hiện tơ nấm trắng.

Không chỉ gây hại ở vùng rễ, nhóm tác nhân như Phytophthora còn có thể tấn công khu vực cổ rễ, gốc và thân, làm phát sinh hiện tượng nứt thân xì mủ. 

Vì vậy, nhà vườn không nên chỉ quan sát lá và trái mà cần kiểm tra định kỳ toàn bộ phần gốc, nhất là mặt thân khuất ánh sáng, vị trí tiếp giáp với đất và những vết thương cũ. Vườn cần có hệ thống mương, rãnh thông thoáng; mô đất quanh gốc không nên bị lấp quá cao hoặc giữ nước kéo dài. Đồng thời thực hiện phun phòng trừ bệnh hại bằng các giải pháp chuyên biệt.

Tán lá và chồi non phản ánh sức khỏe của cả cây

Nếu gốc và thân bảo đảm quá trình vận chuyển nước, dinh dưỡng thì bộ lá là nơi thực hiện quang hợp và tạo nguồn vật chất nuôi cây. Một tán lá khỏe giúp cây duy trì khả năng nuôi hoa, trái và phục hồi sau thu hoạch. Ngược lại, khi lá non bị bệnh, cây vừa mất diện tích quang hợp vừa phải sử dụng thêm dinh dưỡng để tái tạo bộ tán.

Trong giai đoạn cây ra đọt non hoặc khi thời tiết chuyển mùa, nhiệt độ và ẩm độ biến động có thể tạo điều kiện cho bệnh nấm phát triển. Phấn trắng là một trong những bệnh cần được theo dõi. Bệnh có thể gây hại trên nhiều nhóm cây trồng và có khả năng lan nhanh nếu gặp điều kiện thuận lợi.

Dấu hiệu đặc trưng là lớp bột mịn màu trắng hoặc trắng xám xuất hiện trên bề mặt lá, chồi non, cuống hoặc những bộ phận còn non của cây. Ban đầu, lớp phấn chỉ hình thành thành từng đốm nhỏ nên dễ bị nhầm với bụi bám. Khi bệnh tiến triển, các đốm liên kết và phủ rộng hơn, làm lá mất màu xanh, biến dạng hoặc khô sớm.

Để quản lý bệnh, nhà vườn cần tỉa bỏ cành vô hiệu, cành mọc đan chéo và những bộ phận đã nhiễm nặng để tăng độ thông thoáng. Khi tưới, nên hạn chế để nước làm tán cây ẩm kéo dài. Chế độ phân bón cần cân đối, tránh thúc đạm quá mức khiến cây ra nhiều mô non mềm và dễ bị bệnh tấn công.

Trong trường hợp cần dùng thuốc trị phấn trắng, bà con nên xác định đúng bệnh, chọn sản phẩm được đăng ký cho cây trồng và đối tượng phòng trừ, đồng thời sử dụng theo liều lượng trên nhãn. Phun sớm khi bệnh mới xuất hiện thường thuận lợi hơn so với chờ lớp phấn phủ rộng toàn bộ tán.

Chăm sóc cây toàn diện thay vì chỉ tập trung vào giai đoạn nuôi trái

Ngoài hai bệnh trên, nhà vườn còn cần theo dõi vàng lá thối rễ, Greening, loét vi khuẩn, thán thư và các bệnh đốm lá. Cục Bảo vệ thực vật thường xuyên ghi nhận vàng lá thối rễ, Greening và thán thư trong nhóm bệnh xuất hiện trên cây ăn quả có múi.

Do đó, quy trình chăm sóc nên kết hợp kiểm tra bộ rễ, gốc, thân, mặt dưới lá, chồi non và trái. Vệ sinh vườn, thoát nước, tỉa tán, bón phân cân đối và xử lý đúng tác nhân cần được thực hiện song song, thay vì chỉ tập trung phun thuốc khi triệu chứng đã lan rộng.

Thông qua kiến thức kỹ thuật và quy trình dành riêng cho cây có múi, bài viết đã cung cấp thông tin giúp bà con nhận diện từng bệnh, theo dõi điều kiện phát sinh và lựa chọn giải pháp phù hợp với từng giai đoạn. Hãy nhớ việc chăm sóc từ gốc đến ngọn để bảo vệ cây qua từng vụ trái, hướng đến duy trì sức khỏe và năng suất ổn định cho toàn bộ vòng đời vườn cây.